ADHD, depresja i zaburzenia lękowe. Kiedy warto poszerzyć diagnostykę

Od dłuższego czasu leczysz depresję lub zaburzenia lękowe. Farmakoterapia albo psychoterapia przynoszą poprawę, ale niektóre trudności pozostają: rozproszenie, odkładanie zadań, problemy z organizacją, impulsywne decyzje lub poczucie, że codzienne obowiązki wymagają od Ciebie nieproporcjonalnie dużego wysiłku.

Nie musi to oznaczać ADHD. Podobne objawy mogą towarzyszyć depresji, zaburzeniom lękowym, przewlekłemu stresowi, problemom ze snem i wielu innym stanom. Jeżeli jednak trudności z uwagą i organizacją były obecne już w dzieciństwie, występowały w różnych obszarach życia i nie znikały całkowicie w okresach lepszego nastroju, warto rozważyć poszerzenie diagnostyki.

ADHD, depresja i zaburzenia lękowe mogą występować jednocześnie. Celem diagnozy różnicowej nie jest podważenie dotychczasowego leczenia ani zastąpienie jednego rozpoznania drugim. Chodzi o możliwie pełne wyjaśnienie zgłaszanych trudności i dostosowanie dalszego postępowania do rzeczywistych potrzeb danej osoby.

Dlaczego ADHD, depresja i lęk mogą występować razem

ADHD u dorosłych często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi. W części badań obejmujących osoby diagnozowane w specjalistycznych ośrodkach co najmniej jedno dodatkowe zaburzenie psychiczne w ciągu życia stwierdzano u około 70-90% badanych. Odsetki te różnią się jednak zależnie od badanej populacji i zastosowanych metod diagnostycznych.

Rozwój i przebieg depresji oraz zaburzeń lękowych można ujmować w modelu biopsychospołecznym. Zakłada on, że na stan psychiczny wpływa wzajemne oddziaływanie czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Do pierwszej grupy należą między innymi podatność genetyczna i funkcjonowanie układu nerwowego, do drugiej sposoby radzenia sobie, schematy poznawcze i regulacja emocji, a do trzeciej relacje, przewlekły stres i warunki życia. Współwystępowanie ADHD z depresją lub zaburzeniami lękowymi może wiązać się zarówno z częściowo wspólnymi czynnikami ryzyka, jak i z psychospołecznymi konsekwencjami wieloletnich trudności z organizacją, regulacją uwagi, impulsywnością czy zarządzaniem czasem.

Powtarzające się spóźnienia, niedotrzymywanie terminów, porzucanie rozpoczętych zadań, konflikty w relacjach lub poczucie niewykorzystywania własnych możliwości mogą z czasem obniżać samoocenę i sprzyjać przewlekłemu napięciu. U części osób takie doświadczenia mogą stanowić jeden z czynników zwiększających ryzyko wystąpienia epizodu depresyjnego lub nasilenia objawów lękowych. Nie oznacza to jednak, że depresja ani zaburzenia lękowe występujące u osoby z ADHD są wyłącznie jego skutkiem. Mogą one stanowić odrębne, równolegle występujące problemy wymagające adekwatnych interwencji terapeutycznych.

Uwzględnienie współwystępujących zaburzeń ma praktyczne znaczenie. Leczenie depresji może poprawić nastrój, zdolność odczuwania przyjemności i poziom energii, ale nie jest ukierunkowane na osiowe objawy ADHD. Z kolei leczenie ADHD nie zastępuje terapii depresji ani zaburzeń lękowych, jeżeli zaburzenia te współwystępują.

Podobne objawy nie zawsze oznaczają to samo

Trudności z koncentracją, pamięcią, motywacją, snem i energią mogą pojawiać się zarówno w ADHD, jak i w depresji czy zaburzeniach lękowych. Pojedynczy objaw zwykle nie pozwala rozstrzygnąć, z czego wynika. Więcej informacji dostarcza dopiero jego przebieg: kiedy pojawił się po raz pierwszy, czy występuje stale, czy tylko okresowo, w jakich sytuacjach się nasila i jak wpływa na codzienne funkcjonowanie.

Wymiar	Częściej w depresji	Częściej w ADHD
Przebieg	Objawy zwykle pojawiają się lub wyraźnie nasilają w ramach epizodu, chociaż depresja może także mieć przebieg przewlekły.	Trudności mają charakter rozwojowy i długotrwały, ale ich nasilenie może zmieniać się zależnie od sytuacji, wymagań i struktury otoczenia.
Uwaga i organizacja	Pogorszenie pojawia się lub wyraźnie nasila wraz z obniżeniem nastroju i może wyraźnie zmniejszać się w okresie remisji.	Trudności były obecne już w okresie rozwojowym i występują także poza epizodami depresyjnymi.
Motywacja	Częste jest ogólne zmniejszenie napędu, inicjatywy oraz poczucia satysfakcji płynącej z podejmowanych działań.	Szczególnie trudne bywają zadania monotonne, mało angażujące, odroczone w czasie lub wymagające wieloetapowej organizacji.
Aktywność	Możliwe jest spowolnienie psychoruchowe, ale także napięcie lub pobudzenie.	Może występować niepokój ruchowy albo wewnętrzny, potrzeba zmiany aktywności i poszukiwanie stymulacji, choć nie dotyczy to każdej osoby.
Historia objawów	Początek może przypadać na dzieciństwo, okres dorastania lub dorosłość i nie zawsze jest łatwy do powiązania z jednym wydarzeniem.	W diagnozie poszukuje się dowodów, że część objawów była obecna już w okresie rozwojowym, nawet jeśli rozpoznanie postawiono dopiero w dorosłości.

Ważne: są to jedynie orientacyjne wskazówki. Żadna z wymienionych cech, rozpatrywana osobno, nie pozwala potwierdzić ani wykluczyć żadnego z rozpoznań.

Dlaczego czasem leczone są przede wszystkim objawy najbardziej widoczne

Dorosła osoba z ADHD nie zawsze zgłasza się do specjalisty z powodu problemów z uwagą. Często bardziej dotkliwe są w danym momencie obniżony nastrój, lęk, bezsenność, przeciążenie, wypalenie lub kryzys w życiu zawodowym i osobistym. To właśnie te objawy są rozpoznawane i leczone w pierwszej kolejności, i zazwyczaj słusznie, ponieważ mogą wymagać pilnej interwencji.

Poszerzenie diagnostyki może być zasadne, gdy mimo poprawy nastroju nadal utrzymują się wyraźne, długotrwałe trudności z planowaniem, organizacją, kończeniem zadań, kontrolą impulsów lub regulacją uwagi. Niepełna odpowiedź na leczenie przeciwdepresyjne nie jest jednak sama w sobie dowodem na obecność ADHD. Może wiązać się między innymi ze współwystępowaniem innego zaburzenia, przewlekłym stresem, zaburzeniami snu, używaniem substancji psychoaktywnych, chorobą somatyczną lub niedopasowaniem dotychczasowych interwencji terapeutycznych. U części osób, mimo prawidłowo przeprowadzonych prób leczenia, może również występować depresja lekooporna.

Kiedy warto rozważyć poszerzenie diagnostyki

Rozmowa o diagnostyce ADHD może być szczególnie zasadna, jeżeli trudności z uwagą, organizacją lub impulsywnością:

• były obecne już w dzieciństwie i występowały również w okresach bez wyraźnego pogorszenia nastroju;
• występowały w więcej niż jednym obszarze życia, na przykład w szkole, pracy, domu lub relacjach;
• utrzymują się także wtedy, gdy nastrój wyraźnie się poprawia;
• powodują istotne trudności w codziennym funkcjonowaniu, a nie jedynie subiektywne poczucie rozproszenia;
• można je potwierdzić w dodatkowych źródłach informacji, takich jak relacje osób z otoczenia lub dokumentacja z okresu szkolnego, jeżeli materiały te są dostępne.

Nie chodzi o samodzielne podważanie wcześniejszego rozpoznania. Depresja, zaburzenie lękowe i ADHD mogą występować razem, a poprawne rozpoznanie jednego z nich nie wyklucza obecności pozostałych. Wszelkie zmiany w farmakoterapii należy wprowadzać wyłącznie w porozumieniu z lekarzem prowadzącym.

Jak wygląda diagnoza różnicowa w naszym ośrodku

Odróżnienie ADHD od objawów depresji, lęku, przewlekłego stresu czy zaburzeń snu wymaga całościowej oceny. W naszym ośrodku proces diagnostyczny opiera się na współpracy psychologa i lekarza psychiatry.

Psycholog przeprowadza pogłębiony wywiad kliniczny i rozwojowy, obejmujący funkcjonowanie w dzieciństwie i dorosłości. Elementem oceny jest częściowo ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny DIVA-5, oparty na kryteriach DSM-5. Analizuje się nie tylko obecność objawów, lecz także ich nasilenie, trwałość, występowanie w różnych sytuacjach oraz rzeczywisty wpływ na codzienne aktywności, w tym naukę, pracę i relacje.

W miarę możliwości warto uwzględnić również dodatkowe źródła informacji: rozmowę z osobą znającą pacjenta od dzieciństwa, świadectwa szkolne, opinie z poradni lub inną dokumentację opisującą wcześniejsze funkcjonowanie. Brak takich materiałów nie musi uniemożliwiać diagnozy, ale dodatkowe źródła informacji mogą zwiększać wiarygodność oceny i ułatwiać odtworzenie przebiegu objawów.

Lekarz psychiatra przeprowadza badanie stanu psychicznego, analizuje dotychczasowy przebieg leczenia oraz ocenia inne możliwe przyczyny zgłaszanych objawów. Sprawdza również, czy występują zaburzenia współistniejące i czy aktualny stan psychiczny pozwala na miarodajną ocenę. Na podstawie całości danych lekarz podejmuje decyzję dotyczącą rozpoznania medycznego i omawia możliwe dalsze postępowanie.

DIVA-5 i kwestionariusze przesiewowe wspierają proces diagnostyczny, ale żaden test ani pojedynczy wynik nie powinien samodzielnie przesądzać o rozpoznaniu. Równie ważna jest ocena historii rozwoju, funkcjonowania, chronologii objawów i możliwych alternatywnych wyjaśnień.

U części osób zgłaszających się celem przeprowadzenia diagnostyki w kierunku ADHD rozpoznanie nie zostaje potwierdzone. Źródłem trudności może być na przykład depresja, zaburzenie lękowe, przewlekły stres, zaburzenie snu, inne zaburzenie psychiczne lub problem somatyczny. Rzetelna diagnoza ma służyć znalezieniu najbardziej prawdopodobnego wyjaśnienia, a nie potwierdzeniu z góry przyjętej hipotezy.

A jeśli ADHD się nie potwierdzi?

Niepotwierdzenie rozpoznania ADHD również jest cenną informacją. Pozwala skoncentrować dalsze postępowanie na problemach, które lepiej wyjaśniają aktualne trudności. Diagnoza różnicowa może pomóc uporządkować dotychczasowe doświadczenia, ocenić skuteczność prowadzonej terapii i wskazać najbardziej zasadne kolejne kroki.

Nie oznacza to, że zgłaszane trudności są błahe, wynikają z lenistwa albo nie wymagają pomocy, lecz że należy poszukiwać innego, lepiej dopasowanego wyjaśnienia i odpowiedniego sposobu postępowania.

Najczęstsze pytania

Czy to znaczy, że powinienem odstawić leki przeciwdepresyjne lub przeciwlękowe?

Nie. Nie należy samodzielnie odstawiać ani modyfikować farmakoterapii. Nagłe przerwanie przyjmowania niektórych leków może prowadzić do objawów związanych z ich odstawieniem, nawrotu lub pogorszenia stanu psychicznego, a w określonych sytuacjach stanowić zagrożenie dla zdrowia. Diagnostyka różnicowa służy lepszemu dostosowaniu leczenia do indywidualnych potrzeb.

Czy można mieć jednocześnie depresję, zaburzenie lękowe i ADHD?

Tak. Rozpoznanie jednego zaburzenia nie wyklucza pozostałych. U części osób konieczne jest równoległe uwzględnienie kilku problemów, przy czym kolejność i sposób leczenia ustalane są indywidualnie.

Czy ADHD może być po prostu objawem depresji?

Nie. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, dlatego w procesie diagnostycznym poszukuje się dowodów, że część objawów była obecna już w okresie rozwojowym. Depresja może jednak powodować objawy bardzo podobne do ADHD, zwłaszcza problemy z koncentracją, pamięcią i rozpoczynaniem działań.

Mam teraz epizod depresyjny. Czy to dobry moment na diagnostykę ADHD?

Zależy to od nasilenia aktualnych objawów. Epizod depresyjny nie zawsze uniemożliwia rozpoczęcie diagnostyki, ale może wpływać na koncentrację, pamięć i sposób oceny własnego funkcjonowania. W ciężkiej depresji, przy nasilonych myślach samobójczych, objawach psychotycznych lub znacznym pogorszeniu funkcjonowania priorytetem jest zapewnienie bezpieczeństwa i leczenie aktualnego stanu. Szczegółowa ocena należy do specjalisty.

Czy diagnozę można przejść online?

Proces diagnostyczny może być prowadzony online, o ile specjalista uzna tę formę za zasadną i wystarczającą w danym przypadku. Prowadzimy diagnostykę zarówno stacjonarnie w Warszawie, jak i za pośrednictwem telemedycyny. W niektórych sytuacjach może być wskazana wizyta stacjonarna lub dodatkowa konsultacja.

Podsumowanie

Depresja, zaburzenia lękowe i ADHD mogą dawać częściowo podobne objawy oraz występować u tej samej osoby. Jeżeli ADHD współwystępuje z depresją lub zaburzeniem lękowym, związane z nim trudności mogą utrzymywać się również po ustąpieniu objawów depresyjnych lub lękowych. Nie oznacza to jednak, że każda niepełna odpowiedź na leczenie wynika z ADHD.

Jeżeli problemy z uwagą, organizacją lub impulsywnością były obecne już w dzieciństwie, występują w różnych obszarach życia i pozostają widoczne również poza okresami pogorszenia nastroju, warto porozmawiać ze specjalistą o poszerzeniu diagnostyki.

Rzetelna ocena wymaga przeprowadzenia diagnozy różnicowej uwzględniającej historię rozwoju, aktualny stan psychiczny, dotychczasowe leczenie i inne możliwe przyczyny objawów. Szczegółowy opis pełnej ścieżki diagnostycznej znajdziesz na stronie diagnozy ADHD. Proces diagnostyczny może być prowadzony stacjonarnie w Warszawie lub, gdy jest to zasadne i wystarczające w danym przypadku, za pośrednictwem telemedycyny, a wszelkie decyzje dotyczące leczenia są podejmowane wspólnie z lekarzem.